Productie | Auteursrechten

Wanneer je werk van iemand wilt gebruiken, moet je rekening houden met het auteursrecht en naburig recht. Dat geldt ook als je een werk wilt gebruiken voor jouw eigen creatie, als je bijvoorbeeld een boek wilt vertalen, bewerken of verfilmen, muziek arrangeert of een cd-opname maakt van een voordracht.

Ten eerste dien je altijd de auteur van het werk te noemen (moreel recht), ook als je slechts een fragment van het werk gebruikt. Daarnaast moet je altijd toestemming vragen en soms ook een vergoeding betalen.

Dit wordt allemaal geregeld via beheersorganisaties. Hier worden enkele van deze organisaties genoemd. Ook staan organisaties beschreven waar je terecht kunt als je zelf vergoedingen wenst te ontvangen voor je werk.

Beheersorganisaties
Buma/Stemra is de bekendste organisatie in de muziekwereld die gebruiksvergoedingen vaststelt en int en zorgt dat deze vergoedingen aan de rechthebbende muziekauteurs worden uitgekeerd. Als je muziek op welke manier dan ook openbaar wilt maken, kun je toestemming regelen via deze organisatie. Soms kun je ook een collectieve overeenkomst afsluiten, bijvoorbeeld als je muziek gebruikt tijdens de danslessen die je geeft.

IBVA is het auteursrechtenbureau voor toneeluitgevers en - schrijvers. Bij dit bureau kun je een opvoeringsvergunning aanvragen als je een toneeltekst wilt gebruiken. Om de auteurs te beschermen, onderzoekt IBVA actief of er niet-aangemelde voorstellingen zijn.

Musicopy is de beheersorganisatie voor bladmuziek. Zo verstrekt Musicopy licenties aan gebruikers voor het gebruiken van bladmuziek, zoals liedteksten of muzieknotaties. De geïncasseerde vergoedingen worden uitbetaald aan de auteursrechthebbenden.

NORMA is de stichting Naburige Rechtenorganisatie voor Musici en Acteurs: de incasso- en verdeelorganisatie voor uitvoerend kunstenaars. Deze stichting behartigt de belangen van musici, acteurs, zangers, mimespelers, dansers en elke andere groep uitvoerende kunstenaars op het gebied van het naburig recht.

Pictoright is de auteursrechtenorganisatie voor beeldend kunstenaars, ontwerpers, illustratoren, fotografen en architecten. Als je werk van visuele kunstenaars wil publiceren, kun je bij deze stichting terecht voor informatie. Als je gepubliceerd wordt, kun je je bij de stichting aanmelden voor een vergoeding.

Als schrijver of als uitvoerend kunstenaar heb je persoonsgebonden rechten, meestal persoonlijkheidsrechten genoemd.

Art. 25 lid 1 Auteurswet noemt samengevat de volgende persoonlijkheidsrechten:

• het recht zich te verzetten tegen openbaarmaking zonder naamsvermelding, tenzij dat onredelijk zou zijn (sub a);
• het recht zich te verzetten tegen openbaarmaking onder een andere naam dan de zijne alsmede tegen wijziging in de benaming van het werk (sub b);
• het recht om op te treden tegen wijziging in het werk zelf, tenzij dat onredelijk zou zijn (sub c);
• het recht om op te treden tegen verminking, misvorming of andere aantasting van het werk indien dat nadeel toebrengt aan de naam of eer van de maker (sub d).

Van dit laatste recht en het recht zich te verzetten tegen openbaarmaking onder een andere naam kan men in tegenstelling tot de andere persoonlijkheidsrechten geen afstand doen. Dit maakt dat de persoonlijkheidsrechten na een mogelijke overdracht van de exploitatierechten een beperking vormen op het auteursrecht van een nieuwe rechthebbende.

Ook als acteur in een film, televisieprogramma of toneelstuk werk je mee aan het scheppen van een creatief werk. Dit geldt ook voor zangers en muzikanten. Je bent geen auteur en bent dus geen auteurrechthebbende, maar je hebt wel het recht mede te bepalen wat er met een kunstproject gebeurt. Je hebt namelijk naburig recht.

Exploitatie
Volgens de Wet op de naburige rechten heb je ook als uitvoerend kunstenaar exploitatierechten. Je hebt het uitsluitend recht om toestemming te verlenen voor bijvoorbeeld het opnemen en uitzenden van een uitvoering, het maken van kopieën van een opname en het verkopen van dit werk. Ook heb je recht op een vergoeding als bijvoorbeeld de film of de opname van een voorstelling waarin je speelt bij een bibliotheek uitgeleend wordt.

Geldigheid
Ook de naburige rechten zijn niet eeuwig geldig. Deze vervallen na vijftig jaar, gerekend vanaf het eind van het jaar waarin bijvoorbeeld de uitvoering plaatsvond, de cd werd uitgebracht of het programma werd uitgezonden.

Meer weten?
Kijk voor meer informatie op de website van de stichting Auteursrechtenbelangen: http://auteursrecht.nl. Of op de website van het Centrum voor Dienstverlening Auteurs- en aanverwante Rechten: www.cedar.nl.

Het auteursrecht is niet oneindig geldig: het blijft in de Europese Unie tot zeventig jaar na het overlijden van de auteur van kracht. Daarna wordt het werk publiek eigendom. Dit geldt bijvoorbeeld voor veel klassieke muziekstukken; veel klassieke componisten zijn al langer dan zeventig jaar geleden overleden.

Je mag bijvoorbeeld een toneeltekst van de schrijver William Shakespeare (geboren in 1564 en overleden in 1616) zonder toestemming gebruiken voor je voorstelling, maar voor het opvoeren van een tekst van de hedendaagse schrijfster Maria Goos (geboren in 1956) moet je toestemming vragen.

Dit betekent echter niet dat je William Shakespeare ook zijn morele rechten af mag nemen! Je dient namelijk wel áltijd de naam van de auteur van het werk dat je gebruikt te noemen.

In de auteurswet wordt het auteursrecht als volgt beschreven: “Het auteursrecht is het uitsluitend recht van den maker van een werk van letterkunde, wetenschap of kunst, of van diens rechtverkrijgenden, om dit openbaar te maken en te verveelvoudigen, behoudens de beperkingen, bij de wet gesteld.”

Rechthebbende
Het auteursrecht was in eerste instantie bedoeld voor teksten van boeken, maar inmiddels zijn ook andere werken opgenomen, zoals computerprogramma’s, toespraken, beeldende kunstwerken en journalistieke teksten. Met auteur wordt de maker van het werk bedoeld. Dat betekent dat bijvoorbeeld de schrijver het auteursrecht heeft en niet de uitgever en dat een architect als auteur wordt aangemerkt en niet de uitvoerende aannemer.

Als je het werk in dienstverband maakt, wordt de werkgever gezien als de auteur. Een auteur kan ook zijn recht verkopen. Daarnaast kan het recht bij overlijden van de auteur in handen komen van de erfgenamen. De werkgever, koper of erfgenaam is dan de auteursrechthebbende.

Originaliteit
Voor het auteursrecht moet het duidelijk zijn dat het om een creatief werk gaat. Dat betekent dat het origineel moet zijn: het moet de signatuur van de maker hebben; het kan niet zo zijn dat een ander precies hetzelfde werk maakt. Ook moet het werk waarneembaar zijn: een melodie op papier kun je wel waarnemen en een melodie in iemands hoofd niet.

Geen registratie nodig
Het auteursrecht bestaat eigenlijk al vanaf het moment dat iets gecreëerd is. Je hoeft jouw werk dus niet ergens te registreren om auteursrecht te krijgen. Zelfs kladversies – mits ook daarin de signatuur van de auteur te ontdekken is - vallen al onder het auteursrecht.

Portretrecht
Ook als fotograaf heb je automatisch auteursrecht op alle foto’s die je maakt en heb je te maken met het auteursrecht van andere makers. Wanneer je bijvoorbeeld een gebouw fotografeert dat een creatie is van een architect, moet je toestemming hebben om deze te kunnen publiceren of tentoon te mogen stellen. Hetzelfde geldt voor foto’s van voorstellingen of schilderijen.

Als fotograaf of beeldend kunstenaar heb je bovendien te maken met het portretrecht, een onderdeel van het auteursrecht: zonder toestemming van de geportretteerde mag een foto niet worden gepubliceerd of tentoon worden gesteld.

Meer weten?
Kijk voor meer informatie op de website van de stichting Auteursrechtenbelangen: http://auteursrecht.nl. Of op de website van het Centrum voor Dienstverlening Auteurs- en aanverwante Rechten: www.cedar.nl.

Als je kunst maakt, heb je het recht jouw werk te beschermen. Jíj bent de maker - de auteur - van het werk en alleen jíj mag bepalen of het werk openbaar gemaakt of verveelvoudigd wordt. Dit is bepaald in het auteursrecht. Ook als uitvoerend kunstenaar heb je rechten om mede te bepalen wat er met een werk gebeurt, je kunt dan aanspraak maken op je naburig recht.

Als amateurkunstenaar ben je niet alleen zelf de maker van een werk, maar gebruik je ook vaak het werk van anderen. Denk aan toneelteksten, filmbeelden of muziekcomposities. Ook dan heb je te maken met het auteursrecht: je hebt toestemming nodig van de makers om deze werken te mogen gebruiken.

Alle makers hebben namelijk persoonlijkheidsrechten. Vergeet hoe dan ook niet de naam van de auteur te vermelden: elke auteur heeft dit morele recht.

Een code onder kunstenaars
Het is maar goed dat het auteursrecht in de Nederlandse wet bestaat. Ieder heeft immers recht op bescherming en een redelijke vergoeding van zijn werk, ook jij! Door het auteursrecht is er meer kans dat een schrijver tijd en energie wil steken in het schrijven van een goed stuk of een componist opnieuw bereid is een prachtige compositie te maken.

Als je het auteursrecht schendt, overtreed je de wet. De kunstenaar van wie het werk is, mag zich uiteraard tegen deze inbreuk op zijn recht verzetten. Meestal zal alsnog geregeld worden dat er toestemming is en dat er vergoeding wordt betaald, soms zal het Openbaar Ministerie optreden en strafrechterlijk vervolgen. Dan moet je bijvoorbeeld een boete betalen.

Stichting BREIN tegen piraterij
De stichting Bescherming Rechten Entertainment Industrie Nederland (BREIN) bestrijdt deze schending van het auteursrecht. De stichting noemt het schenden van auteursrecht intellectueel eigendomsfraude, ofwel piraterij.

BREIN geeft voorlichting aan pers, publiek en politiek en speurt actief naar online en offline piraterij. Ook levert de stichting informatie aan strafrechterlijke autoriteiten, zoals de politie.